هيوا
۲۵ مهر ۱۳۸۶, ۰۰:۲۲
استان آذربايجان غربي بامساحت بيش از 43000 كيلو متر مربع و با مختصات جغرافيايي بين 35 درجه و 58 دقيقه تا 39 درجه و 47 دقيقه عرض شمالي (از خط ا ستوا )و 44درجه و 3دقيقه تا47 درجه و 23دقيقه طول شرقي از نصف النهار گرينويچ در شمال غربي ايران قرار دارد و تنها استان كشور است كه با سه كشور مرز مشترك دارد .
وجه تسميه
در مورد وجه تسميه "آذربايجان " نظرات مختلفي وجوددارد كه دو مورد از آنها در مقايسه باديگر موارد موثق تر بنظر ميرسند . بنابر يكي از اين نظرات، واژه آذربايجان از دو جزء"آذر " يا( آثرو) به معناي آتش و "بايگان" به معناي محل نگهداري تشكيل شده است .وباتوجه به وجود آتشكده مشهورآذر گشنسب در اين ناحيه، اين منطقه به"آذربايگان" يامحل نگهداري آتش معروف شده است. باورود اعراب مسلمان به ايران كلمه "آذربايگان"نيز به آذربايجان تبديل شد.پاره اي از مورخين نيز معتقد هستند كه كلمه آذربايجان از نام يكي از سرداران ايراني در زمان داريوش سوم هخامنشي بنام" آتورپات"گرفته شده است . بنابر اين نظر بعد از غلبه اسكندر مقدوني برايران، سرداري بنام "آتورپات"در اين ناحيه ظهور كرد (328ق.م.)و بامقاومتهاي سرسختانه خود مانع اشغال اين منطقه بدست يونانيان شد ، از آن به بعد اين سرزمين به نام"آتورپاتكان" معروف شد
سابقه تاريخي آذربايجان
تاريخ باستاني استان آذربايجان غربي با تاريخ قوم ماد درآميخته است.با تأسيس دولت ماد ،آذربايجان به ماد كوچك معروف شد. به دليل وجود منابع غني مس در منطقه اي بنام گيلزان در غرب درياچه اورميه اين منطقه در دوره هاي حكومت ماد و هخامنشي مورد توجه زيادي بود شد .
در طول حكومت سلوكيان ، ناحية آذربايجان استقلال خود را حفظ نموده و به طور كلي سمبل مقاومت ايرانيان در مقابل يونانيان شد.حكومت مستقل جانشينان آتور پات در آذربايجان ، در زمان اشكانيان نيز ادامه يافت . سر انجام اردشير بابكان- بنيانگذار سلسلة ساساني- برحكمرانان آذربايجان غلبه كرد و استقلال آن از ميان رفت . پس از فتح آذربايجان به دست اعراب مسلمان ، تعدادي از قبايل عرب از عراق ، شام و يمن به اين منطقه روي آورده و با تصرف زمينهاي بوميان باروهايي براي خود احداث كردند كه به تدريج اين باروها با گذشت زمان به صورت شهرهايي نسبتاً مهم درآمدند .
مأمون خليفة عباسي درسال 198 ه.ق ، حسن بن سهل را كه حاكم عراق عجم بود ، مأمور نظارت بر آذربايجان نمود . در اين زمان بابك خرمدين در آذربايجان عليه سلطة عباسيان بر ايران شوريد . اين شورش باعث شد كه ازديگر نقاط ايران نيز مخالفان تسلط اعراب بر ايران به آذربايجان روي آورند كه در نتيجة آن نظارت عباسيان بر اين ناحيه رو به ضعف نهاد .
سلسله هاي نيمه مستقل ايراني بعد از اسلام نيز كه هر يك به نوعي به خلافت بغداد وابستگي داشتند ، هرگز نتوانستند قلمرو خود را به آذربايجان برسانند. اين امرتا ظهور تركان سلجوقي ( 429 ه.ق ) ادامه داشت .در اين فاصله حكومتهاي محلي در آذربايجان ايجاد شدند كه از مهمترين آنها مي توان به حكومتهاي بني ساج (ساجيان) و رواديان اشاره كرد . تسلط اذربايجان تا حملة كم دوام سلطان جلال الدين خوارزمشاه در فاصلة سالهاي 628-622 ه.ق ادامه داشت .
باحمله هلاكوخان مغول درسال654ه.ق.،آذربايجان مركز فرمانروايي بزرگي شدكه از ماوراءالنهر تاشام گسترش داشت. پس از ضعف ايلخانان مغول، امراي نسبتا" مستقل محلي مانند جلايريان،چوپانيان و تركمانان هركدام در ناحيه اي ازآن حكم مي راندند.
باتأسيس سلسله صفويه در سال907ه.ق.توسط شاه اسماعيل يكم ، آذربايجان تكيه گاه اصلي و مركرعمده قدرت صفويان شد. جنگ مشهور چالدران كه به نوعي چارچوب روابط سياسي دولت صفويان باامپراطوري عثماني را تعيين نمود، در منطقه اي به همين نام و در شمال غرب شهرستان خوي اتفاق افتاد كه اكنون جزوي از استان آذربايجان غربي محسوب مي شود .پس از سقوط صفويه ،آذربايجان براي مدتي در دست عثمانيها ماند ولي ديري نپاييد كه نادرشاه افشار آن را از تصرف تركان عثماني خارج ساخت .دردوره افشاريه باتوجه به هم مرزبودن اين استان باامپراطوري عثماني ، امراي دولت ايران به آن توجه ويژه اي داشتند. كريم خان زند درسال 1175ه.ق. آذربايجان را از تسلط خوانين محلي خارج ساخت و گويا قبل از عزيمت به شيراز ، درشهر اورميه تاجگذاري كرد.تااينكه آقا محمد خان قاجار توانست بعد از آرام نمودن سراسر كشور توانست آذربايجان را هم در سال1205ه.ق.كاملا" مطيع خودگرداند .
در دوره نهضت مشروطيت باتوجه به همسايگي آذربايجان با كشورهاي روسيه وعثماني و ورود افكار انقلابي از طريق اين استان به ايران ،آذربايجان جايگاه ويژه اي در تاريخ معاصر ايران پيدا كرد. با آغاز جنگ جهاني اول استان آذربايجان غربي بدليل ويژگي هاي خاص طبيعي و انساني و وجود اقوام، اديان و مذاهب مختلف درآن ،مورد تهاجم نيروهاي روسيه وعثماني قرار گرفت .اين تهاجم نيروهاي بيگانه براي استان بويژه شهر اورميه، نتايج و پيامدهاي اسفباري داشت. به نحوي كه در اثر بحران اشغال اورميه توسط نيروهاي خارجي در طي 159 روز جنگ و برادر كشي ، بيش از 186هزار نفر از ساكنان اين شهر جان خودرا از دست دادند.ضرب المثل" بيچاره اورميه" هنوز هم يادآور آن روزهاي دهشتناك است .
درزمان حكومت رضاشاه به منظور هماهنگي بين مقامات لشكري و كشوري ونيز از لحاظ اهميت سياسي منطقه درسال 1311خورشيدي ، واحد يكپارچه آذربايجان به دوواحد سياسي آذربايجان شرقي به مركزيت شهرتبريز وآذربايجان غربي به مركزيت شهر اورميه تقسيم شد.
جاذبه هاي تاريخي و باستانشناسي استان آذربايجان غربي
استان آذربايجان غربي يكي از مناطق مهم تاريخي كشور است كه با دارا بودن اماكن و محوطه هاي باستاني گوناگون، از نظر وجود آثار باستاني و تاريخي بسيار غني است.
مهمترين جاذبه هاي تاريخي استان به قرار زير هستند:
1- شهرستان اورميه:عمارت سه گنبد،مسجد جامع ، بازار قديمي ، مسجد سردار ، كليساي ننه مريم ، كليساي سير ، قلعة بردوك ، قلعة اسماعيل آقا ، قلعة كاظم خان ،موزه و ...
2- شهرستان تكاب : مجموعة تاريخي تخت سليمان ، آتشكده آذرگشنسب زندان سليمان و ...
3- شهرستان مهاباد : غار فقره قا (فخريگاه)، بازار قديمي ، مسجد جامع ، حمام لج، حمام ميرزا رسول ، مقبرة بوداق سلطان و ...
4- شهرستان نقده : محوطة باستاني تپة حسنلو
5- شهرستان ماكو: كليساي طاطاوس (قره كليسا) ، مقبرة سيد صدر الدين ، كاخ موزة باغچه جوق ، عمارت كلاه فرنگي ، بقاياي تاريخي شهر دامبات ، دخمة سنگي فرهاد ،
6- شهرستان سلماس: حجاريهاي خان تختي ( دوره ساساني ) ، كليساي هفتوان ، تپة مغانجوق ، تپة تاريخي قارني ياريخ و ...
7- شهرستان خوي : مسجد مطلب خان ، منارة شمس تبريزي ، كليساي سورپ سرگيس ، قلعة باستاني بسطام ، دروازة سنگي ، پل خاتون ، موزه و ...
8- شهرستان بوكان : مجموعة باستاني قلايچي ، مسجد جامع بوكان ، قلعة سردار، روستاي كول آباد و ...
9- شهرستان مياندوآب: معماري صخره اي جان آقا ، معماري صخره اي اسلام تپه ، مسجد طاق ، پل ميرزا رسول ، حمام باروق ، پل ستارخان ، موزه و...
منبع : دبیرخانه راهبری تاریخ
وجه تسميه
در مورد وجه تسميه "آذربايجان " نظرات مختلفي وجوددارد كه دو مورد از آنها در مقايسه باديگر موارد موثق تر بنظر ميرسند . بنابر يكي از اين نظرات، واژه آذربايجان از دو جزء"آذر " يا( آثرو) به معناي آتش و "بايگان" به معناي محل نگهداري تشكيل شده است .وباتوجه به وجود آتشكده مشهورآذر گشنسب در اين ناحيه، اين منطقه به"آذربايگان" يامحل نگهداري آتش معروف شده است. باورود اعراب مسلمان به ايران كلمه "آذربايگان"نيز به آذربايجان تبديل شد.پاره اي از مورخين نيز معتقد هستند كه كلمه آذربايجان از نام يكي از سرداران ايراني در زمان داريوش سوم هخامنشي بنام" آتورپات"گرفته شده است . بنابر اين نظر بعد از غلبه اسكندر مقدوني برايران، سرداري بنام "آتورپات"در اين ناحيه ظهور كرد (328ق.م.)و بامقاومتهاي سرسختانه خود مانع اشغال اين منطقه بدست يونانيان شد ، از آن به بعد اين سرزمين به نام"آتورپاتكان" معروف شد
سابقه تاريخي آذربايجان
تاريخ باستاني استان آذربايجان غربي با تاريخ قوم ماد درآميخته است.با تأسيس دولت ماد ،آذربايجان به ماد كوچك معروف شد. به دليل وجود منابع غني مس در منطقه اي بنام گيلزان در غرب درياچه اورميه اين منطقه در دوره هاي حكومت ماد و هخامنشي مورد توجه زيادي بود شد .
در طول حكومت سلوكيان ، ناحية آذربايجان استقلال خود را حفظ نموده و به طور كلي سمبل مقاومت ايرانيان در مقابل يونانيان شد.حكومت مستقل جانشينان آتور پات در آذربايجان ، در زمان اشكانيان نيز ادامه يافت . سر انجام اردشير بابكان- بنيانگذار سلسلة ساساني- برحكمرانان آذربايجان غلبه كرد و استقلال آن از ميان رفت . پس از فتح آذربايجان به دست اعراب مسلمان ، تعدادي از قبايل عرب از عراق ، شام و يمن به اين منطقه روي آورده و با تصرف زمينهاي بوميان باروهايي براي خود احداث كردند كه به تدريج اين باروها با گذشت زمان به صورت شهرهايي نسبتاً مهم درآمدند .
مأمون خليفة عباسي درسال 198 ه.ق ، حسن بن سهل را كه حاكم عراق عجم بود ، مأمور نظارت بر آذربايجان نمود . در اين زمان بابك خرمدين در آذربايجان عليه سلطة عباسيان بر ايران شوريد . اين شورش باعث شد كه ازديگر نقاط ايران نيز مخالفان تسلط اعراب بر ايران به آذربايجان روي آورند كه در نتيجة آن نظارت عباسيان بر اين ناحيه رو به ضعف نهاد .
سلسله هاي نيمه مستقل ايراني بعد از اسلام نيز كه هر يك به نوعي به خلافت بغداد وابستگي داشتند ، هرگز نتوانستند قلمرو خود را به آذربايجان برسانند. اين امرتا ظهور تركان سلجوقي ( 429 ه.ق ) ادامه داشت .در اين فاصله حكومتهاي محلي در آذربايجان ايجاد شدند كه از مهمترين آنها مي توان به حكومتهاي بني ساج (ساجيان) و رواديان اشاره كرد . تسلط اذربايجان تا حملة كم دوام سلطان جلال الدين خوارزمشاه در فاصلة سالهاي 628-622 ه.ق ادامه داشت .
باحمله هلاكوخان مغول درسال654ه.ق.،آذربايجان مركز فرمانروايي بزرگي شدكه از ماوراءالنهر تاشام گسترش داشت. پس از ضعف ايلخانان مغول، امراي نسبتا" مستقل محلي مانند جلايريان،چوپانيان و تركمانان هركدام در ناحيه اي ازآن حكم مي راندند.
باتأسيس سلسله صفويه در سال907ه.ق.توسط شاه اسماعيل يكم ، آذربايجان تكيه گاه اصلي و مركرعمده قدرت صفويان شد. جنگ مشهور چالدران كه به نوعي چارچوب روابط سياسي دولت صفويان باامپراطوري عثماني را تعيين نمود، در منطقه اي به همين نام و در شمال غرب شهرستان خوي اتفاق افتاد كه اكنون جزوي از استان آذربايجان غربي محسوب مي شود .پس از سقوط صفويه ،آذربايجان براي مدتي در دست عثمانيها ماند ولي ديري نپاييد كه نادرشاه افشار آن را از تصرف تركان عثماني خارج ساخت .دردوره افشاريه باتوجه به هم مرزبودن اين استان باامپراطوري عثماني ، امراي دولت ايران به آن توجه ويژه اي داشتند. كريم خان زند درسال 1175ه.ق. آذربايجان را از تسلط خوانين محلي خارج ساخت و گويا قبل از عزيمت به شيراز ، درشهر اورميه تاجگذاري كرد.تااينكه آقا محمد خان قاجار توانست بعد از آرام نمودن سراسر كشور توانست آذربايجان را هم در سال1205ه.ق.كاملا" مطيع خودگرداند .
در دوره نهضت مشروطيت باتوجه به همسايگي آذربايجان با كشورهاي روسيه وعثماني و ورود افكار انقلابي از طريق اين استان به ايران ،آذربايجان جايگاه ويژه اي در تاريخ معاصر ايران پيدا كرد. با آغاز جنگ جهاني اول استان آذربايجان غربي بدليل ويژگي هاي خاص طبيعي و انساني و وجود اقوام، اديان و مذاهب مختلف درآن ،مورد تهاجم نيروهاي روسيه وعثماني قرار گرفت .اين تهاجم نيروهاي بيگانه براي استان بويژه شهر اورميه، نتايج و پيامدهاي اسفباري داشت. به نحوي كه در اثر بحران اشغال اورميه توسط نيروهاي خارجي در طي 159 روز جنگ و برادر كشي ، بيش از 186هزار نفر از ساكنان اين شهر جان خودرا از دست دادند.ضرب المثل" بيچاره اورميه" هنوز هم يادآور آن روزهاي دهشتناك است .
درزمان حكومت رضاشاه به منظور هماهنگي بين مقامات لشكري و كشوري ونيز از لحاظ اهميت سياسي منطقه درسال 1311خورشيدي ، واحد يكپارچه آذربايجان به دوواحد سياسي آذربايجان شرقي به مركزيت شهرتبريز وآذربايجان غربي به مركزيت شهر اورميه تقسيم شد.
جاذبه هاي تاريخي و باستانشناسي استان آذربايجان غربي
استان آذربايجان غربي يكي از مناطق مهم تاريخي كشور است كه با دارا بودن اماكن و محوطه هاي باستاني گوناگون، از نظر وجود آثار باستاني و تاريخي بسيار غني است.
مهمترين جاذبه هاي تاريخي استان به قرار زير هستند:
1- شهرستان اورميه:عمارت سه گنبد،مسجد جامع ، بازار قديمي ، مسجد سردار ، كليساي ننه مريم ، كليساي سير ، قلعة بردوك ، قلعة اسماعيل آقا ، قلعة كاظم خان ،موزه و ...
2- شهرستان تكاب : مجموعة تاريخي تخت سليمان ، آتشكده آذرگشنسب زندان سليمان و ...
3- شهرستان مهاباد : غار فقره قا (فخريگاه)، بازار قديمي ، مسجد جامع ، حمام لج، حمام ميرزا رسول ، مقبرة بوداق سلطان و ...
4- شهرستان نقده : محوطة باستاني تپة حسنلو
5- شهرستان ماكو: كليساي طاطاوس (قره كليسا) ، مقبرة سيد صدر الدين ، كاخ موزة باغچه جوق ، عمارت كلاه فرنگي ، بقاياي تاريخي شهر دامبات ، دخمة سنگي فرهاد ،
6- شهرستان سلماس: حجاريهاي خان تختي ( دوره ساساني ) ، كليساي هفتوان ، تپة مغانجوق ، تپة تاريخي قارني ياريخ و ...
7- شهرستان خوي : مسجد مطلب خان ، منارة شمس تبريزي ، كليساي سورپ سرگيس ، قلعة باستاني بسطام ، دروازة سنگي ، پل خاتون ، موزه و ...
8- شهرستان بوكان : مجموعة باستاني قلايچي ، مسجد جامع بوكان ، قلعة سردار، روستاي كول آباد و ...
9- شهرستان مياندوآب: معماري صخره اي جان آقا ، معماري صخره اي اسلام تپه ، مسجد طاق ، پل ميرزا رسول ، حمام باروق ، پل ستارخان ، موزه و...
منبع : دبیرخانه راهبری تاریخ