بررسي آموزش اقتصاد پول و بانكداري در جمهوري اسلامي ايران

[dmab1977]

در اين كتاب، مسألة جعاله به صورت ابزاري در بانكداري اسلامي با تحليل فقهي ـ حقوقي از حيث نظري و كاربردي بيان شده است؛ سپس دستورالعمل اجرايي بانك‌ها دربارة جعاله، تبيين فقهي ـ حقوقي، و به برخي شبهات مربوط به آن پاسخ داده شده است. همچنين در اين كتاب به تبيين اصطلاح بانكداري اسلامي، تاريخچة بانكداري، بانكداري در ايران قبل و بعد از انقلاب اسلامي و پيشينة بانكداري اسلامي در داخل و خارج از ايران به طور مختصر پرداخته و در پايان كتاب استفتائاتي دربارة جعاله همراه با جواب نوشته شده است.
29. جعاله (آگهي پاداش، پيمانكاري، كنترات و روزمزد) در اقتصاد اسلامي و حقوق ايران، به انضمام نقد و بررسي و اشكالات به تسهيلات (وام) جعاله بانك‌ها، تأليف مصطفي رئيسي، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي قم، چاپ اول، پاييز 1373، شمارگان 3000 نسخه، 248 صفحه.
اين كتاب در شش فصل به تحليل فقهي جعاله پرداخته و در پايان كتاب، تحت عنوان ضميمه، دستورالعمل اجرايي جعاله نقد و بررسي شده كه برخي از اشكالات مؤلف محترم بر دستورالعمل پيش‌گفته وارد نيست.
30. سياست پولي در بانكداري بدون ربا (بررسي فقهي ـ اقتصادي)، تأليف سعيد فراهاني‌فرد، بوستان كتاب، چاپ اوّل 1378، شمارگان 1500 نسخه، 280 صفحه.
مؤلف پس از مروري بر ادبيات موضوع، در فصلي از كتاب به بانكداري بدون ربا و به ارزيابي شيوه‌هاي پيشنهادي جهت بانكداري با حذف ربا پرداخته است. در فصل ديگري از كتاب، ربا و تفصيلات آن مورد بحث قرار گرفته؛ سپس در دو فصل به بررسي ابزارهاي سياست پولي موجود در نظام ربوي و معرفي ابزارهاي جديد پرداخته، و در فصل پاياني، اين ابزارها را در ايران بررسي كرده است.
30. ربا و كاهش ارزش پول، تأليف ميثم موسايي، پژوهشكده اقتصاد دانشگاه تربيت مدرس، فروردين 1383، چاپ اول، شمارگان 1000 نسخه، 254 صفحه.
نويسنده در اين كتاب به دنبال اثبات اين فرضيه است كه در وضيعت تورمي، جبران كاهش قدرت خريد پول نه تنها از مصاديق ربا نيست، بلكه ضرورت دارد. به اين منظور ابتدا ادلة شرعي را بررسي، سپس با يافته‌هاي تجربي نيز آن را تكميل مي‌كند.
مباحث اين كتاب به‌طور مستقيم دربارة با پول است و با مباحث بانكي نيز ارتباط غيرمستقيم دارد.
31. موضوع شناسي ربا و جايگاه آن در اقتصاد معاصر، تأليف محمد امير نوري كرماني، بوستان كتاب قم، چاپ اول، 1381، شمارگان 2000 نسخه، 296 صفحه.
اين كتاب از 8 بخش تشكيل شده است. بخش اوّل با بررسي نظريات بهره، نقش آن را در اقتصاد معاصر بررسي مي‌كند. بخش دوم و سوم كتاب، ضمن بيان پيشينه و مفهوم ربا، حكم آن را در قرآن و سنت بيان كرده، به فلسفة تشريع حرمت آن مي‌پردازد. در 4 بخش پاياني،
بعد از بيان رباي قرضي و تحول در موضوع ربا، به مسألة تورم و جبران كاهش ارزش
پول پرداخته و سرانجام در بخش آخر با توجه به حرمت ربا به دنبال راهكار شرعي در بانكداري بدون ربا است.

[dmab1977]

اين كتاب همان طور كه از بيان بخش‌هاي آن پيدا است، مباحث بسياري را كه هر يك تحقيق جداگانه‌اي را مي‌طلبد در خود جمع كرده، و جهت آشنايي كلي خواننده با مباحث ربا و پول و بانكداري بدون ربا مفيد است؛ گر چه در برخي موارد به تفصيل به موضوع پرداخته شده است.
32. ربا و راه‌هاي گريز از آن، تأليف سيّد محسن علوي، مركز پژوهش‌هاي اسلامي صدا و سيما، چاپ اول، 1382، شمارگان 1500 نسخه، 205 صفحه.
در اين كتاب نيز بعد از بيان تاريخ ربا، حكم آن و ديدگاه‌هاي مربوط به راه‌هاي فرار از ربا، مسألة بانك و بانكداري را در ايران بررسي كرده، سرانجام پيشنهادهايي جهت تهيه برنامه‌هايي در صدا و سيما دربارة ربا و بانكداري ارائه مي‌دهد.
ـ شيوه‌هاي عملي پس‌انداز و سرمايه‌گذاري در اقتصاد اسلامي؛
ـ تجزيه و تحليل بانكداري بدون ربا در ايران؛
ـ الگوي مطلوب بانكداري اسلامي.
نتيجه‌گيري و پيشنهادها
مروري گذرا بر مجموعة آثار اقتصاد كلان و پول و بانكداري كه بررسي شده است، نشان مي‌دهد كه بخش بزرگي از اين آثار، چه ترجمه و چه تأليف كه به طور عمده به صورت متن درسي يا كمك‌درسي در دانشگا‌ه‌ها معرفي مي‌شود، براي آموزش بانكداري بدون ربا در جمهوري اسلامي ايران مناسب نيست؛ بلكه دانشجويان را با سازوكار پول و بانكداري مبتني بر نرخ بهره آشنا مي‌سازد و زمينة ذهني آنان را براي تجزيه و تحليل اقتصاد ربوي آماده مي‌كند. نتيجة اين آموزش‌ها در مرحلة عمل و در كارشناسي روشن است و به توضيح نيازي ندارد.
از سوي ديگر، بخش ديگري از آثار ياد شده كه عطف توجه جدي به پول و بانكداري بدون ربا داشته يا در اصل بدين منظور نوشته شده است، ميان استادان و دانشجويان رشتة اقتصاد بازتاب نداشته يا بسيار كم معرفي شده است. در عين حال، همين آثار كفايت نسبي براي جانشيني بخشي از محتواي درسي پول و بانكداري رايج را دارد. دست كم مي‌توان از آن‌ها كنار تدريس سرفصل‌هاي متعارف اقتصاد كلان يا پول و بانكداري استفاده كرد و بخش قابل توجهي از محتواي درس را به مطالب اين آثار اختصاص داد.
چنين انديشه‌اي آن‌گاه تحقق مي‌يابد كه استادان محترم اين دروس با محتواي آثار ياد شده آشنا شوند و بدون تعصب به آن‌چه آموخته‌اند و با آن انس ذهني دارند، از اين آثار در تدريس بهره بگيرند و براي رشد و تكامل علمي نظريات ارائه شده، نقد و بررسي محققانه كنند و ديدگاه‌هاي خود را به صورت مقاله‌هاي علمي منتشر سازند.
همچنين براي معرفي آثار پيش‌گفته و نقد و بررسي آن‌ها به‌وسيلة استادان رشتة اقتصاد مي‌توان از برگزاري همايش‌هاي علمي، كارگاه‌هاي پژوهشي و ميزگرد‌ها استفاده كرد.
ضميمه: سرفصل درس‌هاي اقتصاد كلان و پول و بانكداري
1. پول و بانكداري
تعداد واحد: 3، نوع واحد: نظري، پيشنياز: اقتصاد كلان (2)
هدف: عبارت است از آشنا كردن دانشجويان با نظريه‌هاي پولي و نظام بانكي و دادن توان علمي لازم به منظور درك و تحليل مسائل پولي و تشخيص و انتخاب سياست‌هاي پولي مناسب با مسائل مورد ابتلاي جمهوري اسلامي ايران.
سرفصل درس
1. پيدايش پول: مبادلة مستقيم كالا با كالاـ پول فلزي، سيستم واحد دو فلزي طلا و نقره، قانون گرشام و سيستم واحد يك فلزي ـ پول كاغذي و مؤسسات بانكي و غير‌بانكي؛
2. وظايف پول ـ پول به عنوان وسيله مبادله، معيار ارزش، وسيله سنجش، عامل سلطه و حاكميت؛
3. پول، شبه پول و نقدينگي بخش خصوصي؛
4. نقش و عملكرد بانك‌هاي تجاري ـ قدرت خلق پول ـ پايه پولي و عوامل مؤثر در آن ـ ضريب تكاثري پول؛
5. بانكداري مركزي ـ بررسي ترازنامه بانك مركزي و بانك‌هاي تجاري.
6. نظريه‌هاي پولي: نظرية مقداري پول ـ نظريه مقداري ريكاردو ـ نظريه ايروينگ فيشر ـ نظرية مقداري والراس در چارچوب نظرية تعادل اقتصادي ـ‌ قانون سي (Say' s Law) ـ نظرية مبادله تعادل اقتصادي والراس
7. بررسي صحت و سقم نظرية مقداري پول در ايران؛
8. مكتب كمبريج: نظرية پولي آلفرد مارشال ـ نظرية پولي پيگو (عرضه، تقاضا و ارزش پول)؛
9. رهاورد پولي ويكسل؛
10. نظرية پولي كينز: (رجحان نقدينگي)؛
11. تجديد حيات نظريه مقداري پول: مكتب شيكاگو ـ ميلتون فريدمن و تقاضاي پول ـ عرضه پول ـ نظرية پول‌گرايان؛
12. نقش سياست‌هاي پولي در اقتصاد ملي (در قالب مدل IS/LM)؛
13. تاريخچة سياست‌هاي پولي؛
14. ابزارهاي سياست پولي كشورهاي غربي پس از جنگ بين‌المللي دوم؛
15. سيستم پولي كشورهاي با برنامه‌ريزي متمركز، مثل شوروي؛
16. تورم ـ تورم ركودي ـ تحليل آثار و چارة تورم در ايران؛
17. نظام پولي بين‌المللي و نقش مؤسسات پولي بين‌الملل (مانند EMF)؛
18. تحول بانكداري در ايران ـ بانكداري بدون ربا ـ سياست‌هاي پولي در بانكداري بدون ربا؛
19. سياست و تجربيات پولي ايران؛
20. مروري بر تجربة بانكداري اسلامي در كشورهاي ديگر.
2. بانكداري اسلامي (درس اختياري)
تعداد واحد: 2، نوع واحد: نظري، پيشنياز: پول و بانكداري
هدف: عبارت از آشنا ساختن دانشجويان با نقش پول و مؤسسات مالي در فعاليت‌هاي اقتصادي در صدر اسلام و بررسي عملكرد بانكداري بدون ربا و ماهيت سياست پولي در اقتصاد اسلامي
سرفصل درس
1. تعريف پول، انواع، و ... وظايف آن در صدر اسلام ـ تحليلي از وظايف پول در اسلام؛
2. بررسي قانون بانكداري بدون ربا در ايران تحليل تئوريكي و تجربي از مواد اين قانون، تنگناها و مشكلات اجرايي آن؛
3. نقش آموزش عمومي نسبت به بانكداري بدون ربا ـ بررسي راه‌هاي گذر از يك تفكر بانكداري ربوي به بانكداري بدون ربا؛
4. بانكداري تجاري و تخصصي در نظام بانكداري بدون ربا (منابع و مصارف)؛
5. انواع سپرده‌هاي بانكي، حقوق سپرده‌گذار و بانك در قبال همديگر، سود بانك و نحوة تقسيم آن ميان سپرده‌گذاران؛
6. بانكداري مركزي و سياست‌هاي پولي در نظام بانكداري بدون ربا؛
7. عقود اسلامي به عنوان ابزار تخصيص منابع بانكي ـ بررسي كاربرد و عملكرد هر كدام در ايران؛
8. جايگاه و نقش مؤسسات اعتباري و غيربانكي در نظام بانكداري بدون ربا (صندوق‌هاي قرض‌الحسنه، شركت‌هاي بيمه، شركت‌هاي سرمايه‌گذاري و ...)؛
9. بهره، كارمزد، ربا و سود بانكي (سپرده‌گذار)، علل تحريم ربا در اسلام (بررسي ديدگاه‌هاي مختلف در مورد بهره كلاسيك‌ها، نئوكلاسيك‌ها و ...؛
10. رابطة سيستم بانكي با دولت در نظام بانكداري بدون ربا؛
11. مروري بر تجربة بانكداري بدون ربا در ايران و ساير كشورها.
3. پول و بانكداري بدون ربا (دانشگاه مفيد)
تعداد واحد: 2، نوع واحد: نظري، نوع درس: تخصصي اسلامي، پيشنياز: پول و بانكداري
هدف: آشنايي دانشجويان با احكام فقهي پول و سير آن در تاريخ اسلام، جايگاه بانك در اقتصاد، نظريه‌هاي مطرح در بانكداري بدون ربا و سياست‌هاي پولي مناسب.
سرفصل درس
1. سير تحول پول در تاريخ اسلام؛
2. پول و احكام فقهي آن؛
3. بانكداري بدون ربا (كليات)؛
4. مهم‌ترين نظريه‌هاي مطرح در بانكداري بدون ربا؛
5. سياست‌هاي پولي در سيستم بانكداري بدون ربا؛
6. مقايسة بانكداري غيرربوي و ربوي در اثرگذاري بر متغيرهاي واقعي اقتصادي.
4. الگوهاي بانكداري اسلامي (درس اختياري براي دانشجويان اقتصاد و اجباري براي
دانشجويان پول و بانك دانشگاه مفيد)
تعداد واحد: 3، نوع واحد: نظري، نوع درس: اختياري، پيشنياز: پول و بانكداري بدون ربا
هدف: آشنايي دانشجويان با الگوهاي گوناگون مطرح در زمينة بانكداري اسلامي و الگوهاي اجرا شده به منظور دستيابي به الگوي جامع‌تر.
سرفصل درس
1. تاريخچة الگوهاي بانكداري اسلامي، انواع الگوها (تركيبي، تعويضي، تأسيسي)؛
2. اصول حاكم بر الگوي بانكداري اسلامي؛
3. نظريه‌هاي مختلف در بانكداري اسلامي (بدون ربا)؛
4. تجربيات بانكداري بدون ربا؛
ـ كشورهاي اسلامي
ـ كشورهاي غيراسلامي
5. تجربة بانكداري بدون ربا در جمهوري اسلامي ايران؛
6. الگوي مطلوب بانكداري اسلامي.