هوافضا

[kamranmaleki]

گفتگو با يك كارشناس‌ارشد هوا و فضا درخصوص ماهواره اميد
آنهايي رفتند و با تخصص برگشتند و آنهايي كه ماندند و كار كردند حال ثمره ايستادن و كاركردنشان را امروزه با موفقيت‌هاي چشمگير در اين عرصه‌ها مي‌چشند. ثمره اش موفقيت هايي است كه در بخش هوا و فضا بدست آمد. من و امثال من يك جور ديگر از اين موفقيت ها لذت مي بريم با يك حس غروري كه وصف شدني نيست.
باشگاه جواني برنا/ حرف هايمان نه از جنس شعار است نه دروغ عين واقعيت است واقعيتي كه دنيا را انگشت به دهان كرده است. گفتيم ايراني "مي تواند" امروز مي گوييم ايراني "توانست" به همت همين جوانهاي نسل سومي اش "توانست". يك روز چرخه سوخت انرژي هسته اي، يك روز پژوهشكده رويان و شبيه سازي هايش يك روز هم ماهواره اميد. ماهواره اي كه مي گويند به همت متخصصاني طراحي و پرتاب شده است كه ميانگين سني شان 28 سال است...

"محمد معتضدي"، كارشناس ارشد هوا و فضا يكي از همان جوان هاي متخصص است كه براي ايران و ايراني تلاش مي كند. خودش مي گويد: "موفقيت ايران در پرتاب ماهواره براي امثال او كه ماندند و تلاش كردند طعم ديگري دارد". بررسي روند پرتاب ماهواره اميد به فضا و موشكافي مباحث فضايي كشور موضوع مورد توجه باشگاه جواني برنا بود كه با اين متخصص جوان درباره اين مباحث به گفت و گو نشستيم.
اولين گام هاي مهم پرتاب ماهواره در ايران از پرتاپ ماهواره سينا با كمك روسيه به فضا برداشته شد آن ماهواره اساسا چه قابليتي داشت و آيا مي توان آن را با ماهواره اميد مقايسه كرد؟
همانطور كه شما هم اشاره كرديد ماهواره سينا كه در سال 84 پرتاب شد با فناوري داخل به اتمام نرسيده بود يعني زير سامانه هاي الكترونيكي، هدايت و كنترل و تامين توانش در داخل تهيه نشده و در غالب سفارش طراحي و ساخت به كشور روسيه آماده و پرتاب شد.
سنجش از دور، دريافت، ذخيره و ارسال داده‌هاي مخابراتي دو مأموريت اصلي ماهواره سينا بود. در آن مقطع زماني هدف از پرتاب ماهواره بررسي اين مسئله بود كه آيا ما قادريم داده ها را از شيئي در مدار كه متعلق به كشور ما است دريافت كنيم يا خير. پرتاب ماهواره هم توسط كشور روسيه انجام شد چرا كه ساخت زير سامانه هاي موشك ماهواره بر خود پروسه اي جداگانه دارد كه ما در آن زمان در اختيار نداشتيم. اما در مورد ماهواره اميد با توجه به تجربه هايي كه از پروژه هايي قبلي وجود داشت تمامي زير سامانه هاي ماهواره در داخل كشور بصورت كاملاً بومي تهيه شد. در كنار آن ما توانستيم موشك ماهواره بر را نيز با فناوري داخلي كشور ساخته و به عنوان نهمين كشور دنيا ماهواره ساخت خود را با موشك ماهواره‌بر بومي به فضا پرتاب كنيم.
پس دو روند را ايران طي كرد ساخت خود ماهواره و ساخت موشك ماهواره بر
- دقيقا. در حال حاضر كشورهاي زيادي هستند كه ماهواره طراحي كرده و ساخته‌اند اما خيلي از آنها خودشان قادر به پرتاب ماهواره هايشان نيستند و از كشورهاي ديگر مي خواهند كه اين كار را برايشان انجام دهند مثل كشورهاي كره‌جنوبي، پاكستان و ... يا ماهواره سيناي ما كه توسط روسيه پرتاب شد. اما در حال حاضر ما به اين سطح از تكنولوژي رسيديم كه ماهواره را خودمان به فضا بفرستيم. اگر به خاطر داشته باشيد سال 85 زماني كه ماهواره مصباح كه يك ماهواره مخابراتي پيشرفته‌تر است ساخته شد كشور روسيه بنابر دلايلي ماهواره را پرتاب نكرد و ما نتوانستيم در آن زمان مقرر شده ماهواره را در مدار قرار بدهيم. اما خوشبختانه با پيشرفتي كه در علوم هوا و فضا حاصل شده امروزه ما مي توانيم تا يك ارتفاع مشخصي ماهواره مان را در مدار قرار داده و بعد با آن ارتباط برقرار كنيم و در همين حال اطلاعات را نيز از ماهواره گرفته، تحليل كرده و مجددا به ماهواره فرمان دهيم.
ببينيد از آنجايي كه پروژه ماهواره اميد اولين گام عملي در عرصه بومي سازي فناوري ماهواره بوده است لذا مهمتر و پيچيده تر از دستيابي به يك محصول بومي، ايجاد بسترهاي لازم براي اين صنعت بود. بر اين اساس شناسايي صنايع داخلي و ظرفيت هاي موجود در خصوص تجهيزات ساخت، مونتاژ و تست ماهواره و ايجاد بستر فعاليت هاي فضايي در شركت هاي خصوصي بعنوان اهداف بسيار مهم اين پروژه قلمداد مي‌شود.

گفته مي شود ماهواره در مداري كه پيش بيني شده بود قرار گرفت قبل از پرتاب يك ماهواره دقيقا پيش بيني مي شود كه در كجا قرار بگيرد؟ اين محل براساس چه چيز انتخاب مي شود مشخصات ماهواره، توانمندي‌اش يا ماموريتي كه دارد؟

بله كاملا. پرتاب ماهواره بر مبناي يكسري محاسبات مكانيك مداري است كه قبلا از پرتاب ماهواره بايد انجام شود. روال كار اينگونه است كه بر مبناي مأموريت ماهواره، مشخصات آن و ارتفاعي كه بايد در آن قرار گيرد در فاز طراحي اوليه لحاظ مي‌شود به اين معني كه ماهواره با چنين مختصاتي و فلان جرم بايد در چه ارتفاعي قرار بگيرد. مثلا ماهواره هايي كه مأموريتشان تصوير برداري از عوارض طبيعي سطح زمين است يا شناسايي معدن و منابع آبي در يك ارتفاع مشخصي قرار مي گيرند و ماهواره هاي مخابراتي تلويزيوني كه جرمشان بيشتر بوده و ماموريت آنها انتقال داده، صوت و تصوير است به يك ارتفاع ديگر فرستاده مي شوند. ماهواره اميد هم بنا بر ماموريتش در مدار پايين زميني (لئو) - زير هزار كيلومتر- قرار گرفت كه پايين‌ترين و بالاترين ارتفاعي كه در مدار خود مي توانست بگيرد بين 250 تا 400 كيلومتر از سطح زمين متغير بود.

تمام اين ويژگي ها در موشك ماهواره بر هم لحاظ شد؟

موشك هاي ماهواره‌بر هم متناسب با ماهواره متناظر خود طراحي و ساخته مي شوند . موشك ماهواره بر سفير2 كه ماهواره اميد را در مدار قرار داد قابليتش اين است كه حداكثر جرمي را در حد ماهواره اميد به ارتفاعي كه پيشتر گفته شد بفرستد. مسلما زماني كه ما بخواهيم ماهواره هاي پيشرفته تري را در آينده پرتاب كنيم نيازمند اين هستيم كه مطابق با آن ماهواره ها، ماهواره‌بر هايي سنگين‌تر طراحي كنيم.

ماهواره بر سفير2 موشكي دو مرحله اي بوده و در هر مرحله از موتورهاي جداگانه استفاده شده است. اين ماهواره بر 26 تني، موشك حامل ماهواره از كلاس سبك قلمداد مي‌شود كه قادر است ماهواره اي سبك را در مدار ارتفاع پايين قرار دهد و اين در مورد پروژه اميد شامل فرستادن جرم 27 كيلوگرم به ارتفاع حضيض مدار آن برابر 250 كيلومتر است. نكته مهم اينكه در ماهواره بر سفير2 بيش از 10 هزار قطعه متنوع به كار رفته است. سهم قطعات پيچيده صنعتي در آن قابل توجه است و تمام قطعات توليدي آن در صنايع داخلي ساخته مي شود.

[kamranmaleki]

بين فاصله ماهواره از زمين با تكنولوژي ساخت آن ارتباطي وجود دارد؟ يعني هر چه فاصله اي كه از مدار زمين دارد بيشتر مي شود تكنولوژي ماهواره كاملتر است مثلا مي گويند ماهواره هايي كه در مدار 36 هزار كيلومتري هستند بسيار پيشرفته‌اند

نه ضرورتا اين طور نيست كه بگوييم هر چه فاصله ماهواره از زمين بيشتر مي شود ماهواره پيشرفته تر است. ببينيد در تقسيم بندي مدارها يكسري مدارهاي پايين زميني وجود دارند كه از بالاي جو زمين (حدود 160 كيلومتر) تا 1000 گسترش مي‌يابند؛ از مهمترين ويژگي‌هاي اين نوع مدار اين است كه به‌علت ارتفاع پايين نسبت به ساير مدارها، انرژي كمي براي قراردادن ماهواره در آن نياز است فلذا هزينه پرتاب كاهش مي‌يابد. سرعت ماهواره‌هايي كه در اين مدارها واقعند بسيارزياد است و در نتيجه در هر شبانه‌روز چندين مرتبه از بالاي سر ما عبور مي‌كنند به‌عنوان مثال ماهواره اميد در ارتفاع 250 تا 400 كيلومتر، در هر شبانه روز 15 بار به دور كره زمين گردش مي‌كند. از طرفي ماهواره پيشرفته‌اي مانند تلسكوپ هابل نيز كه در ارتفاع 610 كيلومتري زمين واقع است در اين دسته مدارات واقع است. دسته ديگر مدارها، مدارهاي ارتفاع متوسط اند كه بيشتر از هزار و كمتر از 20 هزار كيلومتر ارتفاع دارند و دسته آخر مدارها هم مدارهاي با ارتفاع 20 هزار كيلومتر به بالا هستند كه ارتفاع بالا ناميده مي‌شوند.

مهمترين مداري كه در اين دسته قرار مي‌گيرد مدار زمين‌ثابت (GEO) است كه ارتفاعي در حدود 36 هزار كيلومتر دارد. مدار GEO مداري بسيار خاص و بااهميت است از آنجا كه هر چه ماهواره از زمين دورتر شود سرعت گردشش به دور زمين كمتر مي شود به عنوان مثال ماهواره اي كه در 200 كيلومتري زمين است در يك شبانه روز حدوداً 20 بار دور زمين مي چرخد اما هرچه قدر بالاتر برود اين دوره تناوب بيشتر مي شود، در مدار 36 هزار كيلومتري (GEO) سرعتي كه ماهواره به دور زمين مي چرخد با سرعت گردش زمين به دور محور خودش برابر است در نتيجه ماهواره در هر شبانه‌روز فقط يكبار زمين را دور مي‌زند و از اين رو يك ماهواره هميشه بالاي ناحيه معيني از زمين قرار مي‌گيرد. يعني شما اگر ناحيه خاصي از زمين را در نظر بگيريد يك ماهواره مشخص مي‌تواند يك منطقه معين را پوشش داده و هميشه بالاي سر آن منطقه قرار بگيرد.

اين ويژگي مهم باعث شده كه همه دولت‌ها مايل به فرستادن ماهواره به اين مدار بوده و با توجه به ويژگي مدار زمين‌آهنگ، ماهواره‌هاي مخابراتي و پخش راديو و تلويزيوني به اين مدار ارسال ‌شوند. تراكم ماهواره‌ها در اين مدار موجب شده كه "اتحاديه بين المللي مخابرات" به هر كشوري مجوز استفاده از نقاط مداري محدود و معيني را داده و كشورها بايد هزينه‌اي را بابت حفظ نقاط مداري خود در اين مدار بپردازند و در صورتي‌كه از اين نقاط استفاده نكنند آنها را به ساير متقاضيان واگذار كنند. كشور ما هم در حال حاضر سه نقطه مداري در آن ارتفاع دارد كه بتواند ماهواره مخابراتي بفرستد و پوشش مخابراتي، راديو و تلويزيوني، ارسال داده و اينترنت كشور را خود تامين كند ما در حال حاضر ماهواره بومي در آن مدار نداريم و براي تامين ظرفيت موردنياز اين بخش‌ها از سرويس ماهواره هايي مثل "Intelsat " و "Inmarsat " و ... استفاده مي كنيم. هزينه استقرار ماهواره در اين مدار به دليل ارتفاع زياد، بسيار بالاست و از طرفي دقت ساخت و قابليت اطمينان اين ماهواره ها هم بيشتر است كه باعث بالارفتن هزينه ساخت آنها مي‌شود.

پس ماهواره هاي پيشرفته هم در سطح هاي پايين داريم ؟

بله كاملاً درست است، ماهواره هاي مخابراتي كه مي گوييد پيشرفته تر چون وزنشان سنگين‌تر و هزينه طراحي، ساخت و پرتابشان بيشتر است و در ارتفاع بالاتري قرار مي گيرند. اما ما ماهواره هايي هم داريم كه در زير هزار كيلومتر مأموريت تصوير برداري از سطح زمين را براي پايش محيط زيست و دهها كاربرد متنوع ديگر به خوبي انجام مي دهند و دوربين‌ها و تجهيزات فوق العاده پيشرفته‌اي روي آنها نصب است اين مسئله بسته به نوع ماموريت ماهواره ها فرق مي كند و لزوما اينكه هر چه ارتفاع مدار بيشتر شود ماهواره پيشرفته تر مي شود درست نيست.

حالا نوع ماموريتي كه براي اميد تعريف شده چه بود ؟ يعني گفته مي شود كه ماهواره اي مخابراتي است ثمره اين ماهواره در زمين چيست؟

ماهواره اميد يك ماهواره مخابراتي ساده است و نمي توان انتظار داشت كه به عنوان نخستين ماهواره بومي مأموريت پيچيده اي براي آن تعريف مي‌شد. ماموريتي كه اين ماهواره داشت برقراري ارتباط متقابل ماهواره و ايستگاه زميني شامل ماموريت هاي ذيل بود :

- تعيين مشخصات مداري ماهواره پس از جدايش از ماهواره‌بر. - تله متري مشخصات زيرسامانه هاي ماهواره (ارسال اطلاعات داخلي ماهواره به ايستگاه زميني)براي بررسي وضعيت ماهواره . - ارسال فرمان از ايستگاه زميني به ماهواره .

اما اهداف مهمي كه در پروژه ماهواره اميد در راستاي بومي سازي صنعت ماهواره مورد توجه قرار داشت فراتر از اين بود و شامل موارد ذيل مي‌شد: - شناسايي ظرفيت هاي موجود در خصوص تجهيزات ساخت، مونتاژ و تست ماهواره - ايجاد بستر فعاليت هاي فضايي در شركت هاي خصوصي - ايجاد فضاي عملياتي ساخت و تست ماهواره در تعامل با ماهواره‌بر داخلي.

پس بطور كلّي ماهواره اميد، وظيفه دريافت و ارسال داده ها به ايستگاه گيرنده زميني و اعلام حضور خود در مدار را داشت بعلاوه يكسري سنسورها روي آن نصب بود كه از طريق آن شرايط محيطي كه در آن قرار گرفته و مشخصات زيرسامانه‌هاي خود و ميزان صحت آنها را دائماً براي گيرنده زميني مي فرستاد و همچنين دريافت فرامين كنترلي از ايستگاه هاي زميني. اين كه تصور شود كه دوربين خاصي روي آن نصب شده بود يا كار پايش از سطح زمين را انجام مي داد و يا ماموريت مخابره صوت و تصوير را داشت نه اينطور نبود. اميد تنها يك ماهواره مخابراتي ساده بود صرف امتحان و تاييد اينكه ما مي توانيم با ماهواره‌بر داخلي ماهواره خود را با به مداري معين تزريق كنيم خود موفقيتي سترگ و شايان تحسين است.

[kamranmaleki]

پرتاب ماهواره اميد بر مبناي يكسري مقدمات انجام شد. به عنوان مثال سال 86 موشك كاوشگر يك و دو به فضا پرتاب شد كه پرتاب اين موشك‌ها و محموله آنها اطلاعات موردنياز از مسير پرتاب را به سطح زمين انتقال مي داد كه پايه‌گذار پرتاب‌ ماهواره اميد شد. اما ماهواره اميد با ويژگي‌هاي به مراتب پيچيده تري به فضا فرستاده شد. لازمه محك زدن ميزان توانايي در پرتاب ماهواره هاي بومي پيچيده‌تر و با كارايي بيشتر پرتاب پله به پله ماهواره هاي سبك است كه خوشبختانه پرتاب ماهواره اميد و نتايج حاصل از آن مشخص كرد كه ما به سطحي از تكنولوژي رسيديم تا جرمي در حدود 27 كيلوگرم را با تجهيزات كاملا بومي به مدار پايين فرستاده و با آن ارتباط مستمر داشته باشيم.در حال حاضر هم در بخش فضايي كشور ماهواره هايي با ماموريت هايي خاص و پيچيده در زمينه مخابرات و سنجش از دور در حال طراحي و ساخت است.

طول عمري كه در ابتدا براي ماهواره اميد پيش بيني شده سه ماه بود اين به چه معناست بعد از سه ماه قرار بود چه اتفاقي بيفتد ؟

ببينيد براي اين براي ماهواره ها طول عمر قرار مي دهند چرا كه سيستم تامين انرژي يك مدت زمان مصرف دارد. مثل باتري يك گوشي موبايل كه زمان معيني قابليت شارژ دارد و بعد از اتمام شارژ نياز به شارژ مجدد. ماهواره هم چنين شرايطي را دارد چون باتري ماهواره ها بعد از گذشت زمان معين قابليت بازيافت ندارد و عدم دسترسي موجب مي شود كه بعد از مدت عملياتي مشخص آن ماهواره يك ماهواره از كار افتاده تلقي شده و ديگر ماموريت هاي خود مثل ارسال سيگنال و دريافت فرامين از ايستگاه زميني را بطور كامل انجام ندهد.

سيستم تامين انرژي ماهواره اميد مي‌تواند براي حدود دو ماه، انرژي اين ماهواره را تامين كند. اما پس از آن، اميد نيز مانند هر ماهواره ديگري كه عمرش به پايان مي‌رسد، خاموش مي‌شود و مركز هدايت زميني ديگر نمي‌توان با آن ارتباط برقرار كرده و احيانا مسيرش را تصحيح كند. اما ماهواره اميد از آن ماهواره‌هايي نيست كه موتور داشته باشد و بتواند با سوزاندن سوخت، مسيرش را در فضا تغيير دهد. ماهواره‌هايي چون اميد كه در مدار ارتفاع پايين قرار مي‌گيرند، با لايه‌هاي جو فوقاني اصطكاك پيدا مي‌كنند و با از دست دادن سرعت، آرام آرام به ارتفاع پايين‌تر سقوط مي‌كنند.

كارشناسان فضايي با توجه به مشخصات مداري ماهواره اميد، پيش‌بيني كرده‌اند كه اميد، حوالي نيمه خرداد وارد جو زمين شده و بخش عمده آن در اثر اصطحكاك شديد مي‌سوزد.

با اين حساب بايد يك ضريب اطميناني به اندازه عمر ماهواره برايش در نظر گرفته شود چون طبيعتا بعد از پرتاب امكان دسترسي مستقيم وجود ندارد اين ضريب اطمينان براي ماهواره اميد در نظر گرفته شد؟

بله قطعا در نظر گرفته شده است ببينيد ماهواره با ايستگاه‌هاي كنترل زميني در تماس است يعني دائما مشخصاتش فرستاده مي شد تا مشخص شود دما و فشار محيط و شرايط فيزيكي سامانه‌هايش در چه وضعيتي است؟ يعني مثلا بعد اينكه دو هفته چرخيد چه مشكلي ممكن است برايش پيش آمده باشد؟ يا مدار آن چه ميزان با افت ارتفاع مواجه شده است. صرفا مي توان يكسري اطلاعات از ماهواره ها دريافت كنيم تا ببينيم چه وضعي دارند و براساس آن اطلاعات، فرامين كنترل و هدايت به آن ها مي توان داد. مدت مأموريتي كه براي ماهواره اميد در نظر گرفته شده دقيقا با توجه به مشخصات زير‌سامانه‌ها و ضريب هاي اطمينان مربوطه تعيين شده است.

مي گويند اكثر كشورهايي كه ماهواره دارند قابليت رمزگشايي داده ها و كدهايي كه از سوي ماهواره هاي مختلف فرستاده مي شود دارند اين مسئله مشكلي ايجاد نمي كند؟

اطلاعاتي كه از ماهواره فرستاده مي شود طبعاً بايد رمزگشايي شود اما اين براي تمام كشورها قابل دسترسي نيست. همچنين اطلاعات و تصاوير كد گذاري شده كه مثلا از ماهواره ها ي سنجش از راه دور فرستاده مي شود اگر كشوري هم آن را رمزگشايي كند تنها مي تواند به همان تصاويري كه ماهواره از يك منطقه خاص ارسال كرده است دسترسي پيدا كند كه اين دسترسي هم بسيار سخت و پيچيده است و اينكه شما تصور كنيد كه به آساني بتواند اطلاعات ارسالي ماهواره يك كشور را دريافت كند نه نيست.

نمي گويم غير ممكن است اما آسان نيست . از سوي ديگر برخي ماهواره هاي سنجش از راه دور هنگامي كه از روي كشور ايران گذر مي كند چون كشور ما حق شارژ مربوطه را پرداخت كرده اين ماهواره وقتي از روي كشور رد مي شود در حالت on است و ما مي توانيم اطلاعات را در ايستگاه زميني دريافت كنيم اما هنگامي كه از ايران خارج و وارد محدوده كشوري مي‌شود كه طرف قرداد نيست شد ديگر اطلاعات قابل دريافت نيست چرا كه ماهواره در حالت off قرار مي گيرد. در مورد ماهواره اميد هم بنا به گفته كارشناسان، برخي مراكز علمي و تحقيقاتي و پايگاه هاي اينترنتي آماتوري (غيرحرفه اي)‌ فضايي دنيا از جمله كشورهاي انگلستان، آمريكا و روسيه در مدت ماموريت اين ماهواره، موفق به دريافت اطلاعات از اين ماهواره شده اند كه امري طبيعي است.

اين مدارها ها براي پر شدن مدت زمان دارند چون من يادم مي آيد كه چند سال پيش مطلبي خواندم در مورد اينكه ايران بايد هرچه زودتر از نقاط مداري مختص خود استفاده كند.

مالكيت نقطه هاي مداري را اتحاديه بين المللي مخابرات طي مدت زماني كه را به كشور ها مي دهد و در آن زمان چون كشور ما ماهواره مخابراتي نداشت كه در مدار قرار دهد آن نقاط مداري را به كشور عربستان اجاره داد اما مالكيت آنها همچنان در دست ما است و هر زماني كه بخواهيم مي توانيم در نقاط مداري ماهواره بومي خودمان را قرار دهيم.

ما نهمين كشوري هستيم كه توانسته ايم كه ماهواره خودمان را پرتاب كنيم. فكر مي كنيد شرايط براي تبديل شدن ايران به مقرري براي پرتاب ماهواره هاي ساير كشورها خصوصا در آسيا و خاورميانه وجود دارد؟

[kamranmaleki]

اين مسئله كاملا يك بحث تجاري است. به عنوان مثال كشوري مثل هند سالهاست كه وارد اين مقوله شده و با پرتاب ماهواره هاي كشورهاي ديگر و تصاحب بازار منطقه آسيا و خاورميانه سود زيادي را بدست آورده است. وارد شدن ايران هم به اين عرصه در درجه اول مستلزم ساختن ماهواره برهايي با قابليت پرتاب ماهواره با جرم هاي متفاوت و در ارتفاع هاي مختلف است. رسيدن به توليد انبوه و گرفتن سفارش ساير كشورها براي پرتاب ماهواره هايشان با ماموريت‌هاي مختلف نيازمند پيشرفت‌هاي مستمر در زمينه سامانه‌هاي موشك ماهواره‌بر نظير موتور و پيشرانه، سوخت، هدايت و كنترل، سازه و محفظه‌ي استقرار ماهواره است كه همه جزو مسائلي است كه در اين بحث بايد به آنها توجه شود كه اگر به چنين نقطه اي برسيم موقعيت فضايي كشورما هم از نظر موقعيت استراتژيك و هم از نظر تجاري قابل توجه مي شود. اما فعلا چنين امكاني نيست و ما بيشتر در فكر پرتاب ماهواره هاي موردنياز كشور براي تامين سرويس‌هاي مخابراتي و سنجش از دوري هستيم .

تصويب سند توسعه هوا و فضا كه چند سال پيش در هيئت دولت به تصويب رسيد بيشتر بر روي بحث افزايش پژوهش ها در حوزه هوا و فضا تاكيد داشت چقدر فكر مي كنيد اين سند نيروي محركي براي دانشمندان و دانشجويان ما بوده است؟

در سند چشم انداز توسعه كشور و افق 1404 فناوري هوا و فضا در كنار فناوري اطلاعات و ارتباطات، نانو، هسته‌اي و بيو‌تكنولوژي به عنوان يك فناوري محوري توسعه شناخته شده است اين بدين معنا است كه اولا در كشور هم پتانسيل و نيروي متخصص ديده شده و هم نياز به ايجاد زير ساخت هايش؛ تا ما نياز‌هاي كشور را در زمينه هوا و فضا در داخل كشور تامين كنيم. بعد از جنگ تحميلي بخش هوايي و موشكي با توجه به آن نيازي كه در آن دوره احساس مي شد شروع به رشد و پيشرفت كرد و حال به يك رشد قابل توجه اي در اين زمينه رسيده ايم. در زمينه فضايي هم فعاليت ها قبل از انقلاب وجود داشته است اما صرفا محدود به دريافت تصاوير ماهواره اي در ايستگاههاي زميني از ماهوارهاي كشورهاي ديگر بوده است. بعد از جنگ اين نياز در كشور ديده شد بدين معنا كه كشور ما به عنوان يك كشور در حال توسعه مي تواند خود چنين سامانه بومي را در اختيار داشته باشد.

از اين رو مراكز دانشگاهي و پژوهشي وارد كار شدند و بخش آموزش عالي متخصصان زيادي را در شاخه هوا و فضا تربيت كرد كه بتوانند اين صنعت را راه اندازي كرده و رونق ببخشند و نهايتاً حاصل اين كوشش‌ها در موفقيت‌هاي اخير به ثمر رسيد.

ببينيد كشور ما هر چند وقت يكبار دچار سيل، زلزله خشكسالي و ديگر بلاياي طبيعي مي شود و داشتن ماهواره هاي سنجش از راه دور كه متناسب با شرايط اقليمي ما باشد مي تواند بسيار در اين زمينه كاربردي باشد چون يكي از دلايل مزيت تكنولوژي فضايي همين است كه شما از سطحي بالاتر از زمين به كل اتفاقات و رخدادهاي روي زمين مشرف هستيد و مي‌توان از آن براي توسعه پايدار و افزايش رفاه و امنيت ، آموزش و سلامت و .... بشريت بهره جست.

اين شرايط كي براي ايران فراهم مي شود؟

ببينيد فضا محدوده‌اي عمومي و بين المللي است يعني تقسيم بندي و مرزبندي در فضا وجود ندارد و در اختيار تمام كشورهاست كه بر اساس معاهدات منعقده يك رابطه چندسويه و تعاملي باهم دارند. چون سرمايه گذاري در فضا بسيار هزينه بر است يعني يك كشور به تنهايي نمي تواند براي خودش يك پروژه عظيمي كه مثلاً قرار است به پيش‌بيني زلزله كمك كند را انجام دهد. از سوي ديگر منافع آن پروژه قرار نيست تنها به يك كشور برسد بنابراين چندين كشور با هم همكاري مي كنند تا از منافع اش همه انسانها استفاده كنند.

به عنوان مثال ماهواره انويست كه يك ماهواره پايش زيست محيطي متعلق به اروپا است سرويسي ارائه مي دهد كه به نوع بشر خدمت مي كند به اين صورت كه در حالي كه يك ماهواره اروپايي به حساب مي آيد كل عوارض زميني در محدوده تحت پايش خود مثل خشكسالي و كم ‌آبي در افريقا را گزارش مي‌كند. با توجه به نياز و تنوع اقليم و بلاياي طبيعي فراوان در ايران ايده‌آل اين است كه ماهواره هايي متناسب با نياز خودمان در داخل كشور هر چه سريعتر ساخته شده و مورد بهره‌برداري عملياتي قرار گيرد.

تعاملات ايران با كشورهاي ديگر در زمينه هوا و فضا چگونه است؟ آيا چنين همكاري هايي تا به حال وجود داشته است؟

بله. ايران در تمام مجامع بين المللي فضايي عضو است. يكي از مهمترين اين مجامع سازمان همكاري فضايي آسيا - اقيانوسيه (اپسكو) است كه ايران و چين و مالزي و تايلند و تركيه و بنگلادش و چند كشور ديگر جز موسسان آن هستند و كشور ما برنامه هاي فرا ملّي خود را از طريق اين سازمان پيگيري مي كند. يعني صرفا خودمان مستقل فعاليت نمي كنيم بلكه با مشاركت هايي كه چه از نظر نيروي انساني و چه تامين هزينه مالي داريم همگام با جامعه بين‌الملل قدم برمي داريم نمونه اين همكاري ها ماهواره اي بود كه چند وقت پيش از كشور چين پرتاب شد اين ماهواره يك ماهواره كوچك چند منظوره علمي-تحقيقاتي بود كه كشورهاي ايران، چين و تايلند در طراحي و ساخت آن مشاركت داشتند . در سازمان ملل هم بخشي به نام "دفتر امور فضاي ماوراي جو" وجود دارد كه كشور ما در آن عضويت داشته و در كليه جلسات و كميته‌هاي آن حضوري مستمر دارد. اين بحث شامل ساير اتحاديه‌هاي بين‌المللي در زمينه مخابرات هم مي‌شود.

اين مشاركت ها مخصوصا با كشورهايي كه در سطح پايين تري قرار دارند چقدر به توسعه ما كمك مي كند ؟

[kamranmaleki]

ببينيد كشورهايي كه نه قدرت سرمايه گذاري و نه تخصص و نيروي انساني كافي براي اجراي پروژه هايشان را دارند وقتي عضو چنين مجامعي مي شوند ارتقا پيدا مي كنند. از سوي ديگر سودي كه عايد كشورها مي شود براساس همان ميزان مشاركتشان است به هر حال براي اينكه خود را به اين قافله برسانند مجبور اند عضو شوند. كشورهاي پيشرو هم مثل چين و ايران به دليل داشتن تخصص بيشتر وظيفه هدايت و تعريف پروژه‌ها را برعهده مي‌گيرند و نهايتاً فضا به‌عنوان فناوري برتر به كمك زندگي بهتر بشريت مي‌آيد بي هيچ مرزبندي و جهت‌گيري سياسي. چنانكه هنگام زلزله بم هنگاميكه تصاوير ماهواره‌اي وقوع اين حادثه را منتشر كردند در كمتر از چند ساعت سيل كمكهاي جامعه جهاني بسوي اين منطقه سرازير شد.

دائما گفته مي شود كه ايران با داشتن شرايط تحريم به اين پيشرفت مي رسد در حوزه هوا و فضا اساسا تحريم چقدر وجود دارد؟

ببينيد تحريم هاي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي در رشته هايي كه لبه تكنولوژي محسوب مي شوند مثل هوا و فضا چشمگيرتر بوده است. در حال حاضر به خاطر همين تحريم ما از نظر انتقال تكنولوژي هاي از جنبه سخت افزاري و نرم افزاري با مشكل مواجه هستيم و نمي توانيم به راحتي مواد و تجهيزات اوليه كه قرار است در قسمتي از يك موشك، هواپيما و يا يك ماهواره به كار برده شود تامين كنيم و بايد به واسطه چند كشور در پي تهيه آن باشيم.اما نكته جالب اينكه اين مسئله باعث شده كه متخصصان و دانشمندان ما به اين فكر باشند كه خودشان به فكر توليد مايحتاج موردنظر خود بيفتند و صرف تحريم از تلاش صرف نظر نشود يعني از اين منظر تحريم يك نيروي محركي بوده تا دانشمندان ما با مهندسي معكوس و ساير روشها به فناوري كه به راحتي در اختيار ما نيست، دسترسي يابند بنابراين مي توانيم بگوييم اثر تحريم در بخش هوافضا بيشتر جهشي بوده است.

ولي دسترسي نداشتن و تحريم بودن باعث نشده كه ايران در مسيرش كمي كند باشد؟ چون اول بايد روندي طي شود تا آن تكنولوژي بومي شود و بعد شروع به ايجاد يك فناوري جديد كند

غير از بحث تحريم در مباحث لبه تكنولوژي هيچ كشور صاحب تكنولوژي و داراي موقعيت برتر از نظر هوافضايي به راحتي اطلاعاتش را در اختيار كشور ديگر قرار نمي دهد چرا كه يك بحث رقابتي و تجاري در اين زمينه وجود دارد و يك بحث استراتژيك. به عنوان مثال از دوران جنگ سرد بين روسيه و امريكا رقابت وجود داشته و اين رقابت هنوز هم ادامه دارد در يك دوره با نام جنگ ستارگان و در دوره اي ديگر امريكا سعي كرد كه بحث نظامي كردن فضا را پيش بكشد و به دلايل امنيتي ماهواره از كار افتاده خود را در فضا با موشك زد. به همين خاطر غير كشور ما كه در شرايط تحريم بسر مي برد در مورد كشورهاي در حال توسعه هم اين سياست در پيش گرفته شده و به همين راحتي تكنولوژي هاي سخت افزاري ونرم افزاري در اختيارشان قرار نمي دهند اگر هم انتقال تكنولوزي باشد غالبا تكنولوژي رده چندم، تاريخ مصرف گذشته و ناكارآمد است.

اما اينكه فكر كنيم ما عقب تر از ديگران هستيم چندان منطقي نيست توليد سرانه مقالات با توجه به آمارهايي كه داده مي شود رشد قابل توجهي را نشان مي‌دهد بخصوص اينكه سطح كيفي اين مقالات هم هم تراز كارهايي است كه در برترين دانشگاهها دنيا انجام مي شود و اينكه بگوييم ما خيلي عقبتر و كند تر حركت مي كنيم چندان صحيح نيست.

رشته هوا و فضا از جمله رشته هايي است كه معمولا نخبه ترين افراد در اين بخش قرار دارند هم در مقطع كارشناسي، هم در مقطع كارشناسي ارشد و دكترا بنابراين اين افراد خواهان زيادي در كشورهاي ديگر دارند تا به حال شده است كه به رفتن از ايران فكر كنيد؟

سالها پيش كه براي تحصيل در رشته هوافضا وارد دانشگاه شدم جو نااميدكننده‌اي بين بچه ها حاكم بود چراكه خيلي‌ها مي گفتند آينده اي براي اين رشته در داخل كشور وجود ندارد چرا كه رشته بسيار پيشرويي است و تنها كشورهاي صاحب تكنولوژي در آن حرفي براي گفتن دارند از اين رو هميشه بحث سر رفتن به خارج از كشور و امكان ادامه تحصيل و كار در كشورهاي ديگر ميان دانشجويان بوده و هست. اين جو به خيلي از بچه ها سرايت كرد و بسياري انصراف يا تغيير رشته دادند خيلي ها هم بعد از پايان تحصيل از كشور رفتند البته نمي توان گفت از ايران رفتن كار مذمومي است چرا كه بسياري از بچه ها رفتند مهارت‌، تخصص و دانش روز دنيا را آموختند و براي خدمت به كشور خودشان برگشتند.

[kamranmaleki]

اما آنهايي رفتند و با تخصص برگشتند و آنهايي كه ماندند و كار كردند حال ثمره ايستادن و كاركردنشان را امروزه با موفقيت‌هاي چشمگير در اين عرصه‌ها مي‌چشند. ثمره اش موفقيت هايي است كه در بخش هوا و فضا بدست آمد. من و امثال من يك جور ديگر از اين موفقيت ها لذت مي بريم با يك حس غروري كه وصف شدني نيست با توجه به آن جو نااميدي و حس سرخوردگي كه برايتان گفتم. ببينيد ايران در مدت زمان كمي( كمتر از 5-6 سال) كه وارد اين عرصه شده است وبا وجود ميانگين سني پايين دانشمندان و متخصصان كشور توانسته به اين موفقيت برسد در حالي كه سازمان هاي فضايي پيشرو دنيا مثل ناسا بيشتر از 50 سال است كه دارند فعاليت مي‌كنند.

همچنين درخشش متخصصان ايراني و كسب كرسي‌هاي برتر استادي و مديريتي در بخش هاي دانشگاهي و صنعت هوافضايي كشورهاي پيشرفته خود مصداق روشني است كه نشان مي دهد جوانان ما در سطح بسيار خوبي از نظر هوشي قرار دارند كه مي‌توان با حمايت و برنامه‌ريزي صحيح براي آنها، از تخصص و توانشان در جهت سازندگي و پيشرفت كشور بهره جست.

و بايد اضافه كرد تمام اين سرخوردگي ها را به عدم شناخت مردم از رشته هايي مثل هوا و فضا

بله واقعا عدم اطلاع مردم بر جو نااميدي دامن مي زد وقتي خيلي ها اظهار بي اطلاعي مي كردند و مي گفتند شما قرار است چه كار شويد؟ رشته تان هواشناسي است؟ خلباني است؟ يا نجوم؟! همه اين عوامل براي جواني كه با علاقه و تلاش و آگاهي وارد اين رشته شده بود اما تصور مي كرد كه در كشورش جايي براي رشد و بالندگي اش وجود ندارد و به او بهايي داده نمي شود سرخوردگي ايجاد مي كرد اما بعد از گذشت چند سال وقتي مي بينيم كه به يك سطحي از پيشرفت رسيديم كه به عنوان نهميمن كشور دنيا خود ماهواره اش را را پرتاب كنيم شناخته شويم احساس غرور مي كنيم. خيلي جوانهاي متخصص ما حاضر شدند از بهايي كه در خارج به آنها مي دهند بخاطر پيشرفت و بالندگي كشورشان بگذرند.

خوب هر كسي دوست دارد كه ثمره تخصص اش را در كشور خودش ببيند اما بيشترين بحث همان عدم حمايت هااست. پروسه عملياتي شدن پژوهش هاي دانشگاهي بسياري را خسته مي كند.

بله دقيقاً. اگر از پروژه ها حمايت شود خيلي ها مايل اند در كشور خودشان بمانند و كار كنند و صرفا اين نيست كه هم دنبال رفتن باشند. من به خاطر دارم كه در دوران دانشجويي بخش صنعت كمتر به دانشگاهها اعتماد مي كرد و به آنها پروژه مي داد و بعد اگر پروژه اي هم به دانشگاهها سپرده مي شد پروژه هاي بسيار كوچكي بود كه فقط محدود به يك دانشگاه و يا يك استاد مي شد.

اما حركت قابل تحسيني كه در چند سال اخير در بخش فضايي كشور انجام شده ارتباط خوب و مستمر بين صنعت و دانشگاه است. اعتمادي كه بخش صنعت به دانشگاهها و جوانان دانشجو كرده است باعث شده موسسات تحقيقاتي، پژوهشگاه ها و دانشگاههاي ممتاز ما وارد بازي شوند و پروژههاي عمده در سطح بسيار گسترده را تقبل كنند. قراردادهايي كه با دانشگاههاي ممتاز ما در زمينه ساخت ماهواره و سامانه‌هاي فضايي بسته مي شود علاوه بر مشاركت استادان و دانشجويان يك نيروي محركه و انگيزه بسيار خوبي است. اين حمايت هاي بخش صنعت حتي منجر به ايجاد رشته هاي مورد نياز شده است.

به عنوان مثال رشته مهندسي فضايي جزو رشته هايي است كه براساس نياز موجود در كشور راه اندازي شد. به نظر مي رسد همكاري صنعت و دانشگاه باعث شده از يك طرف صنعت، دين خود را به دانشگاه ادا كند و نيروي انساني متخصص را با توجه به نياز صنعت به كار گيرد و از طرف ديگر دانشگاه هم پيشرفت كرده و بتواند كه خودش را از نظر امكانات تحقيقاتي ، استاد و كيفيت علمي توسعه دهد كه اگر اين روند ادامه داشته باشد خيلي از جوان هاي ما كه وارد رشته هايي مثل هوا و فضا مي شوند و به ايدآل هايشان در اين رشته فكر مي كنند به راحتي مي توانند مسيررشدشان را در كشور خود با افتخار ادامه دهند.

شما به عنوان يك كارشناس ارشد رشته هوا و فضا احساس غرور مي كنيد از پيشرفت ايران در اين فناوري. بنظر شما نقطه پاياني اين غرور براي ايران كجاست؟ پرتاب انسان به فضا ايجاد ايستگاه فضايي يا...؟

[kamranmaleki]

فكر مي كنم در مورد رشته‌اي مانند هوا و فضا كه لبه تكنولوژي قلمداد مي‌شود و محرك ساير رشته‌هاي علوم است نمي توان حد و نهايتي قائل شد كه مثلا اگر به اين مرحله برسيم اوج پيشرفت ماست. همواره يكسري برنامه هاي كوتاه مدت، ميان مدت و دراز مدت در دستور كار صنعت فضايي كشورها پيش بيني مي‌شود كه ما هم آن را داريم كه با يك فاصله زماني از كشورهاي توسعه يافته در حال حركت بسوي اهداف خود هستيم. به عنوان مثال قدم اولش طراحي و ساخت ماهواره است و قدم هاي بعدي مي تواند ساخت ماهواره‌هاي پيچيده‌تر و ماهواره‌برهاي پيشرفته تر كه نياز كشور را برآورده كنند باشد مراحل بعدي فرستادن فضانورد و كاوشگر حول سيارات ديگر براي كاوش هاي فضايي و بررسي امكان زندگي انسان در فضا و ايجاد ايستگاههاي فضايي و ... از طرح هاي خوشبينانه است.

اما فعلا ما بايد تلاش كنيم كه به سطحي از بالندگي برسيم كه بتوانيم سرويس‌دهي مخابراتي ، راديو تلويزيوني و سنجش از دوري را با كمك ماهواره هاي ساخت خود پوشش داده و نيازهاي اين بخشها را خود تامين كنيم .آمار دادن در اين زمينه چندان درست نيست اما با توجه به نرخ صعودي پيشرفتي كه در كشور وجود دارد به لطف و قوه الهي در سالهاي بعد پيشرفت هاي چشمگير تري را شاهد خواهيم بود.

گام بعدي بعد از اميد؟

بالندگي ايران عزيز با عنايت خداوند متعال و همت و حميت همه ايرانيان.

[rahgoshafan]

توضیحات خوبی بود

تشکر

[sajad12]

چه بحث جالبیه. مرسی از همه دوستان